Warto podnosić kulturę bezpieczeństwa wśród pracowników

Na terenie zakładu przydarza się wypadek. Co powinien zrobić pracodawca?

Agnieszka Lisiecka: Zareagować natychmiast po otrzymaniu informacji o wypadku. Przede wszystkim powinien podj?ć działania eliminuj?ce lub ograniczaj?ce zagrożenie, jeśli takie wci?ż istnieje, oraz udzielić pierwszej pomocy osobom poszkodowanym. Jeśli wypadek jest wypadkiem śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym, pracodawca musi niezwłocznie zawiadomić właściwego okręgowego inspektora pracy oraz prokuratora, którzy będ? prowadzili własne postępowania w sprawie.

Pracodawca powinien także zabezpieczyć miejsce zdarzenia, tak by uniemożliwić dostęp osób nieuprawnionych i dokonywanie jakichkolwiek zmian w miejscu wypadku, oraz powołać zespół powypadkowy. Zadaniem zespołu powypadkowego będzie ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku, kwalifikacja zdarzenia jako wypadku przy pracy (lub nie) i sporz?dzenie protokołu powypadkowego.

Czy niedopełnienie któregoś z tych obowi?zków może się okazać szczególnie niebezpieczne w skutkach?

Wszystkie te obowi?zki maj? określon? wagę. Ich niedopełnienie może wywoływać różnorodne skutki w zakresie odpowiedzialności pracodawcy, w tym skutkować odpowiedzialności? z tytułu wykroczeń, odpowiedzialności? cywilnoprawn?, a nawet odpowiedzialności? karn? z tytułu przestępstwa.

Już samo niepowiadomienie inspektora pracy lub prokuratora o ciężkim śmiertelnym lub zbiorowym wypadku przy pracy jest wykroczeniem zagrożonym kar? grzywny od 1 000 zł do 30 000 zł. Niepowołanie zespołu powypadkowego lub brak protokołu powypadkowego oznacza przede wszystkim dla pracownika brak podstawy prawnej do otrzymania świadczeń z ZUS z tytułu wypadku. W efekcie pracownik może wnieść powództwo do s?du pracy przeciwko pracodawcy o ustalenie, że zdarzenie miało charakter wypadku przy pracy.

W praktyce jednak wypadek przy pracy wi?że się przede wszystkim z pytaniem o stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy. Praktycznie każde niedopełnienie lub naruszenie przez pracodawcę obowi?zków w zakresie bhp, jeśli spowodowało szkodę, może skutkować nie tylko odpowiedzialności? odszkodowawcz? wobec pracownika, ale także odpowiedzialności? z tytułu wykroczeń określonych szczegółowo w art. 283 k.p., zagrożonych wspomnian? wcześniej sankcj?.

Dodatkowo, w zależności od okoliczności sprawy, pracodawca musi liczyć się z odpowiedzialności? karn?. Dotyczyć to będzie m.in. wszystkich tych sytuacji, gdy niedopełnienie obowi?zku w zakresie bhp spowoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć, jak również tych mniej tragicznych, a więc gdy niedopełnienie tych obowi?zków jedynie narazi pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Co istotne, odpowiedzialność we wspomnianych przypadkach zagrożona jest kar? pozbawienia wolności nawet do 12 lat, a obci?ża osoby fizyczne odpowiedzialne za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy – w praktyce osoby wchodz?ce w skład organów zarz?dzaj?cych albo kieruj?ce pracownikami.

Kiedy wypadek zostanie zakwalifikowany jako wypadek przy pracy?

Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (potocznie zwana ustaw? wypadkow?) za wypadek przy pracy uznaje zdarzenie nagłe, wywołane przyczyn? zewnętrzn?, powoduj?ce uraz lub śmierć, które nast?piło w zwi?zku z prac?. Wszystkie te przesłanki musz? zostać spełnione ł?cznie.

Co istotne, ustawa bardzo szeroko definiuje zwi?zek z prac?. Zwi?zek ten może mieć charakter funkcjonalny, czasowy lub miejscowy. Wypadkiem będzie zdarzenie, które nast?piło podczas wykonywania lub w zwi?zku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych, wykonywania czynności na rzecz pracodawcy nawet bez polecenia, jak też w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzib? pracodawcy a miejscem wykonywania obowi?zku wynikaj?cego ze stosunku pracy. Dodatkowo niektóre sytuacje zostały zrównane przez ustawę z wypadkami przy pracy, np. wypadek w czasie podróży służbowej.

Równie szeroko interpretuje się przyczynę zewnętrzn?. Co do zasady uznaje się, że przyczyn? zewnętrzn? jest każdy czynnik pochodz?cy spoza organizmu człowieka, który przyczynił się do powstania zdarzenia. Jeśli zatem pracownik na skutek swojej nieostrożności przewraca się na korytarzu w biurowcu i łamie nogę albo jeśli spada na niego segregator i rani go w głowę, to mamy do czynienia z wypadkiem przy pracy. Przyczyn? zewnętrzn? jest w takich przypadkach odpowiednio upadek i uderzenie przez segregator. Nie jest także konieczne, aby czynnik zewnętrzny zadziałał wył?cznie – wystarczy, że jest współprzyczyn? zdarzenia. W orzecznictwie SN wyrażono pogl?d, że zewnętrzn? przyczyn? wypadku przy pracy może być nawet normalne wykonywanie pracy przez pracownika, jeśli w danym momencie stanowi nadmierny wysiłek w stosunku do jego stanu zdrowia i w efekcie prowadzi do pogorszenia się stanu zdrowia pracownika (w tym dotkniętego schorzeniem samoistnym). W najnowszym orzecznictwie podnosi się jednak m.in. konieczność wskazania nadzwyczajnej sytuacji zwi?zanej z prac?, nadmierności wysiłku, a także tego, że wysiłek ten w sposób istotny przyspieszył lub pogorszył stan chorobowy. I tak, w orzecznictwie SN uznano, że przyczyn? zewnętrzn? wypadku nie będzie np. zawał, jeśli pracownik doznał go wykonuj?c nawet wymagaj?ce dużego wysiłku zwykłe typowe czynności, które jednak nie stanowiły dla niego wysiłku nadmiernego.

Czy uznanie zdarzenia za wypadek przy pracy oznacza odpowiedzialność cywilnoprawn? pracodawcy?

Nie. Nie ma tutaj automatyzmu. Kwalifikacja zdarzenia jako wypadku przy pracy oznacza, że pracownikowi przysługuj? świadczenia z ubezpieczenia społecznego z tytułu wypadku przy pracy, m.in. zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, zasiłek wyrównawczy, jednorazowe odszkodowanie, renta lub renta szkoleniowa. Aby pracownik mógł dochodzić roszczeń przekraczaj?cych świadczenia uzyskane z ubezpieczenia wypadkowego, konieczne jest spełnienie przesłanek odpowiedzialności cywilnoprawnej pracodawcy. To na pracowniku ci?ży w tym zakresie ciężar dowodu.

Jak? odpowiedzialność ponosi pracodawca wobec pracownika?

Przepisy prawa przewiduj? dwa reżimy odpowiedzialności – na zasadzie winy lub na zasadzie ryzyka. Odpowiedzialność na zasadzie winy jest odpowiedzialności? za zawinione i bezprawne działania lub zaniechania pracodawcy, z których szkoda wynikła, np. niedopełnienie obowi?zków bhp. Zasada ryzyka jest natomiast surowszym reżimem odpowiedzialności, niezależnym od winy, gdzie sam fakt wyrz?dzenia szkody przes?dza w zasadzie o obowi?zku jej naprawienia. Ten reżim odpowiedzialności został przewidziany dla prowadz?cych na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomoc? sił przyrody, np. pary, gazu, elektryczności (m.in. przedsiębiorstwa kolejowe, kopalnie, energetyczne, przedsiębiorstwa produkcyjne), z uwagi na większe zagrożenie dla życia i zdrowia, jakie mog? powodować. Co istotne, nie jest konieczne, aby szkoda pozostawała w jakimkolwiek bezpośrednim zwi?zku przyczynowym z siłami przyrody, np. aby została spowodowana przez maszynę. Wystarczy, żeby pozostawała w zwi?zku z ruchem przedsiębiorstwa jako całości.

Czy pracodawca może się uwolnić od tej odpowiedzialności?

Jeśli pracodawca odpowiada na zasadzie winy, uniknie tej odpowiedzialności, jeśli w procesie nie zostan? wykazane wszystkie przesłanki tej odpowiedzialności, np. jeśli nie będzie można przypisać pracodawcy winy, ponieważ dopełnił wszelkich ci?ż?cych na nim obowi?zków, w tym w szczególności w zakresie bhp. Inaczej sprawa się ma w przypadku odpowiedzialności na zasadzie ryzyka. Tutaj pracodawca będzie mógł uwolnić się od odpowiedzialności tylko, jeśli wykaże, że szkoda nast?piła na skutek działania siły wyższej albo wył?cznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za któr? nie ponosi odpowiedzialności.

W praktyce wykazywanie przez pracodawcę tych okoliczności jest bardzo rzadkie, ponieważ rzadkie s? przypadki działania siły wyższej, a ponadto wypadek jest najczęściej splotem wielu przyczyn, co w praktyce niemal uniemożliwia przypisanie winy wył?cznie pracownikowi lub osobie trzeciej. Dodatkow? trudności? jest bardzo w?ski katalog osób, za które pracodawca nie ponosi odpowiedzialności. Tak? osob? trzeci? nie jest inny pracownik. Nie będzie ni? również współpracownik czy kontrahent – osoby te bowiem uznaje się za wł?czone w ruch przedsiębiorstwa, za które pracodawca ponosi odpowiedzialność.

Jakie roszczenia może mieć pracownik bezpośrednio wobec pracodawcy?

Pracownik przede wszystkim jest uprawniony do świadczeń z ZUS. Jeśli jednak świadczenia te nie zrekompensuj? w pełni poniesionej szkody, będzie on mógł dochodzić od pracodawcy roszczeń uzupełniaj?cych do wysokości rzeczywiście poniesionej szkody.

Pracownikowi przysługuje wachlarz różnorakich roszczeń. Przede wszystkim pracownik może dochodzić odszkodowania obejmuj?cego wszelkie koszty poniesione przez niego z powodu wypadku, w tym koszty leczenia (np. leczenie poza publiczn? służb? zdrowia, konsultacje specjalistów), koszty opieki sprawowanej przez osoby trzecie, koszty odwiedzin przez osoby najbliższe oraz koszty przygotowania do innego zawodu, jeśli pracownik stał się inwalid?. Istotne jest, że koszty te musz? być uzasadnione, celowe i udokumentowane przez pracownika.

Ponadto, jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on ż?dać odpowiedniej renty. Wysokość renty z tytułu utraty zdolności do pracy kalkulowana jest na podstawie wysokości zarobków, jakie pracownik uzyskiwałby, gdyby wypadkowi nie uległ. Zamiast renty pracownik może dochodzić jednorazowego odszkodowania. Dotyczy to w szczególności przypadku, gdy poszkodowany stał się inwalid?, a przyznanie jednorazowego odszkodowania ułatwi mu wykonywanie nowego zawodu.

Wreszcie pracownik może dochodzić zadośćuczynienia pieniężnego za doznan? krzywdę, a więc za doznane w wyniku wypadku cierpienia fizyczne i psychiczne. Przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia s?d bierze pod uwagę m.in. to, czy uszczerbek na zdrowiu ma charakter stały czy długotrwały, okres i rodzaj leczenia, konieczność leczenia lub rehabilitacji w przyszłości, rozmiar cierpienia fizycznego i psychicznego zwi?zanego z leczeniem – ilość przebytych operacji i towarzysz?cy leczeniu ból, zdolność do pracy lub samodzielnej egzystencji lub ich brak (w sferze cierpienia z tym zwi?zanego), a nawet zdolność do podejmowania aktywności sprzed wypadku, realizowania zainteresowań.

Istotne jest, że na poczet należnych pracownikowi roszczeń zalicza się otrzymane przez niego tytułem naprawienia szkody świadczenia uzyskane od samego pracodawcy, świadczenia otrzymane z ZUS oraz świadczenia wypłacone przez ubezpieczyciela.

Jeśli na skutek wypadku pracownik poniesie śmierć, należy pamiętać, że również członkom rodziny zmarłego pracownika przysługiwać będ? odpowiednie roszczenia wobec pracodawcy, m.in. roszczenia o zwrot kosztów leczenia i pogrzebu, renta dla osób, względem których na poszkodowanym ci?żył obowi?zek alimentacyjny lub którym dostarczał dobrowolnie środki utrzymania, odszkodowanie dla najbliższych członków rodziny za znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej na skutek śmierci pracownika oraz zadośćuczynienie.

Jak się zabezpieczać przed wypadkami przy pracy?

Jak wynika ze statystyki wypadkowości GUS, najczęstsz? przyczyn? wypadków w Polsce w pierwszym półroczu 2012 roku było nieprawidłowe zachowanie się pracownika. Warto zatem położyć nacisk na podnoszenie kultury bezpieczeństwa wśród samych pracowników. Starania pracodawcy w zakresie przestrzegania przepisów bhp i dopełniania wszelkich wynikaj?cych st?d obowi?zków mog? okazać się nieskuteczne, jeśli sami pracownicy będ? lekceważyć zagrożenia i ryzyka występuj?ce w ich codziennej pracy. Ważne jest także, aby kłaść nacisk nie tylko na sam fakt szkoleń, ale również na sposób ich prowadzenia i metody, którymi pracownicy s? szkoleni. Podniesienie kultury bezpieczeństwa może okazać się skutecznym narzędziem zmniejszenia liczby wypadków.

Warto również ubezpieczyć się od odpowiedzialności cywilnej. Takie ubezpieczenie, obejmuj?ce wypadki przy pracy i wynikaj?ce st?d roszczenia, może istotnie odci?żyć pracodawcę finansowo oraz zapewnić pracownikowi szybkie naprawienie poniesionej szkody. Ważne jest, aby warunki ubezpieczenia obejmowały wszelkie możliwe rodzaje roszczeń, jakie mog? potencjalnie przysługiwać pracownikowi, w tym przede wszystkim zadośćuczynienie oraz rentę, których kwoty mog? być relatywnie wysokie w stosunku do innych dochodzonych przez pracownika roszczeń.