Czy warto ryzykować złożenie nieprawdziwych zapewnień w umowach sprzedaży?

W transakcjach sprzedaży udziałów/akcji spółek handlowych, jak też w umowach zbycia przedsiębiorstwa lub jego istotnych aktywów wprowadza się coraz bardziej rozbudowane oświadczenia i zapewnienia sprzedaj?cego.
Instytucja Representations & Warranties została inkorporowana do polskiej praktyki z systemu common law i choć nie jest kodeksowo uregulowana, powszechnie funkcjonuje w obrocie w oparciu o zasadę autonomii woli stron.
Oświadczenia i zapewnienia mog? dotyczyć tak sytuacji prawnej, jak i finansowej sprzedawanego przedsiębiorstwa. Z punktu widzenia nabywcy istotne jest zwłaszcza zapewnienie, że sprawozdania finansowe zbywanego podmiotu prawidłowo odzwierciedlaj? jego rzeczywist? kondycję finansow?. Należy bowiem pamiętać, że wskaźniki typu EBIDTA stanowi? na ogół podstawę wyceny przedsiębiorstwa i w negocjacjach stron s? podstawowym elementem ustalenia ostatecznej ceny sprzedaży. Nic zatem dziwnego, że kontrakt często obliguje właściciela przedsiębiorstwa lub kontrolnego pakietu akcji spółki do złożenia zapewnienia, że bilans i rachunek wyników na dzień transakcji odzwierciedla faktyczne wyniki spółki i uwzględnia wszystkie jej istotne zobowi?zania. Odpowiedzialność za prawdziwość złożonego zapewnienia można rozważać zarówno w płaszczyźnie cywilno-, jak i karnoprawnej.

Z punktu widzenia odpowiedzialności cywilnej istotne jest, czy odpowiedzialność za prawdziwość zapewnień ukształtowano na zasadzie winy czy też ryzyka. W tym ostatnim przypadku odpowiedzialność sprzedaj?cego będzie miała charakter absolutny. Sprzedaj?cy nie będzie mógł się od niej uwolnić, wykazuj?c, że dołożył należytej staranności w procesie przygotowywania lub weryfikacji przedstawionych sprawozdań. W praktyce bywa, że właściciel nie pełni żadnej funkcji w zarz?dzie lub radzie nadzorczej i składaj?c zapewnienia opiera się na informacji przedstawionej mu przez władze spółki, jej służby księgowe lub audytora. Mimo to jego odpowiedzialność kontraktowa istnieje, a skuteczność roszczeń regresowych w stosunku do osób winnych zaniedbań w praktyce wydaje się w?tpliwa. Zakres odpowiedzialności sprzedaj?cego zależy oczywiście od charakteru i szczegółów transakcji, ale nierzadko sięga ona znacznej części jej wartości, powoduj?c obowi?zek zapłaty wielomilionowego odszkodowania.
Z punktu widzenia odpowiedzialności karnej należy wskazać, że brak jest samoistnego przestępstwa składania nieprawdziwych oświadczeń lub zapewnień. Niemniej jednak złożenie oświadczeń i zapewnień, które nie odzwierciedlaj? rzeczywistego stanu rzeczy, może być oceniane z punktu widzenia prawa karnego jako przestępstwo oszustwa, jeżeli z uwagi na treść tych zapewnień doszło do niekorzystnego rozporz?dzenia mieniem. Złożenie niezgodnych z prawd? zapewnień i oświadczeń dotycz?cych istotnych dla transakcji okoliczności prawnych lub finansowych jest bowiem niczym innym jak tworzeniem fałszywego obrazu rzeczywistości i wprowadzeniem kontrahenta w bł?d. Jeżeli zaś skutkiem błędnego wyobrażenia, jakie kontrahent wyrobił sobie na podstawie nieprawdziwych zapewnień i oświadczeń, jest decyzja o nabyciu przedsiębiorstwa lub pakietu akcji lub udziałów (która następnie okazuje się nie tak korzystna, jak można się było tego spodziewać po treści złożonych zapewnień), istniej? podstawy do uznania, że doszło do oszustwa. Należy jednak zaznaczyć, że złożenie nieprawdziwych oświadczeń i zapewnień może skutkować odpowiedzialności? karn?, jeżeli zostanie wykazane, że sprzedaj?cy celowo i świadomie poczynił niezgodne z prawd? zapewnienia po to, aby doprowadzić kontrahenta do niekorzystnej dla niego transakcji.
W praktyce coraz częściej się zdarza, że przedsiębiorcy poszkodowani wskutek złożenia nieprawdziwych zapewnień lub oświadczeń nie tylko dochodz? roszczeń cywilnoprawnych, ale też kieruj? sprawę na drogę postępowania karnego.

Dominika Stępińska-Duch, Paweł Mazur, Zespół Rozwi?zywania Sporów i Arbitrażu kancelarii Wardyński i Wspólnicy